Üniversitelerde ‘demografik kış’

Ozan Ömer Kadüker - Türkiye’de nüfus hızla yaşlanıyor, doğurganlık hızı 2014’ten itibaren aralıksız düşüyor. TÜİK projeksiyonlarına göre, önümüzdeki 5 yılda ilkokul çağındaki çocuk sayısı 900 bin azalacak. Bu tablo, tüm eğitim kademelerini doğrudan etkileyecek bir dönüşüme işaret ediyor. En kırılgan alanlardan biri ise son yıllarda hızla talep kaybeden ve ekonomik sorunlar yaşayan vakıf üniversiteleri. YKS 2025 yerleştirme verileri de bu eğilimi doğruluyor. Vakıflarda geçen genel kontenjanların doluluk oranı yüzde 75.8’e düşerek son 5 yılın en düşük oranı gerçekleşmiş, bazı üniversiteler kontenjanlarının yarısını dahi zor doldurmuştu. Konuyla ilgili eğitimcilerin görüşleri şöyle: Kapanmalar yaşanabilir Üniversite Araştırmaları Laboratuvarı (ÜNİAR) Direktörü Prof. Dr. Engin Karadağ: Türkiye’de doğurganlık hızının 1.48’e kadar gerilemesi, yükseköğretim açısından geçici bir dalgalanma değil, kalıcı bir ‘demografik kış’ın başlangıcı. Bu veri, yaklaşık 18 yıl sonra üniversiteye gelecek öğrenci havuzunun bugünden daraldığını gösteriyor. Önümüzdeki 10 yıl, üniversiteler için arz-talep dengesinin köklü biçimde değiştiği bir dönem olacak. En fazla etkilenecek kurumlar ise vakıf üniversiteleri. Çünkü gelirlerinin yüzde 80’den fazlası doğrudan öğrenci ücretlerine dayanıyor. Mevcut demografik eğilimlerin devam etmesi halinde, Türkiye’de yıllık 1 milyonun üzerinde yeni öğrenci kapasitesine göre tasarlanmış yükseköğretim sisteminde ciddi bir arz fazlası oluşacak. Mali yapısı zayıf ve tercih edilirliği düşük olan bazı vakıf üniversiteleri için kapanma ya da başka üniversitelerle birleşme senaryoları kaçınılmaz hale gelebilir. Zombi üniversiteler Japonya, Güney Kore ve bazı Avrupa ülkelerinde de öğrenci bulmakta zorlanan ve sürdürülemez hâle gelen ‘zombi üniversiteler’ sorunu yaşanıyor. Güney Kore’de 20 yılda 22 üniversite kapandı. 10 yıl içinde 30’dan fazla kurumun daha kapanması, 2040’a kadar üniversiteye giren öğrenci sayısının yüzde 39’luk bir düşüş yaşanması bekleniyor. Yabancılara yönelecekler Yükseköğretim Kurulu, öğrencilerin ilgisinin azaldığı ve yeteri kadar mezuna ulaşılan programların kontenjanlarını vakıflarda da azaltacağını açıkladı. Üniversitelerin de kendi önlemlerini aldığını belirten Prof. Engin Karadağ, “Talep görmeyen ve ‘demode’ hale gelen yaklaşık 175 programın sistem dışına çıkarılması süreciyle karşı karşıyalar. Buna karşılık, yapay zekâ, veri bilimi, siber güvenlik gibi 20’den fazla yeni nesil ve teknoloji odaklı alana yönlendirme yapılıyor. Yerli öğrenci havuzundaki küçülmeyi dengelemek amacıyla uluslararası öğrenci sayısının 500 bine çıkarılması da gündemde” diye konuştu. Diploma enflasyonu var Kastamonu Üniversitesi Öğretim Üyesi, Eğitim Sosyoloğu Prof. Dr. Tunay Kamer: Bu dönüşümün arkasında üç temel dinamik var. İlki, doğurganlık oranlarındaki düşüşle birlikte üniversite çağı nüfusunun daralması. İkinci ve daha kritik etken, diplomanın artık bir istihdam garantisi sunmaması. Mezun işsizliği, düşük başlangıç ücretleri ve diploma enflasyonu algısı, gençlerin üniversiteye bakışını daha eleştirel bir noktaya taşıdı. Üçüncü olarak ise kısa süreli sertifika programları, dijital öğrenme ve doğrudan işgücü piyasasına giriş gibi alternatiflerin çoğalması, üniversiteyi tek seçenek olmaktan çıkardı. Vakıf üniversiteleri için önümüzdeki 10 yıl, yeniden konumlanma dönemi. Bazılarında kapanma veya birleşme senaryoları kaçınılmaz. Talep kaybediyorlar Vakıf üniversitelerine eğitim ve kariyer stratejileri danışmanlığı veren Nur Erdem Özeren: Geleceğe ve üniversite eğitimine yatırımın karşılığını alma dengesi ciddi biçimde bozuldu. Mezunların kazançları düştü, işsizlik arttı, bazı bölümlerin değeri azaldı. Veliler uzun yıllar şehir dışı devlet üniversiteleri ile vakıfların ücretlerini karşılaştırıp tercih ederdi. Artık İstanbul’daki vakıf üniversitelerinin ücretleri şehir dışı eğitim ve yaşam maliyetlerinin üzerine çıktı. Baskılanan kur nedeniyle yurt dışında eğitim de ucuzladı, yurt dışına talep arttı. Başarılı, eğitime yatırım yapan vakıflar, fiyatlamayı iyi yönettiği için ayakta kalabiliyor ama birçok vakıf üniversitesi bölüm talebini, değerini ve kendi marka algısını doğru okuyamadığı için yanlış eğitim ücretleriyle talep kaybediyor.